Publicaties en recensies

Voor dat een dergelijk theaterspektakel uitgevoerd kan worden, gaat er een heel traject aan voorbereidingen en promotie aan vooraf.

Nadat de poster gemaakt was, vond de werkgroep Kees de Jong uit Oosterwolde bereid om filmopnamen te maken voor een promotiefilmpje en maakte hij verder opnamen die in de voorstelling gebruikt werden.
Er werd zelfs een tweede promotiefilm gemaakt.

Er was natuurlijk al heel wat nieuws verspreid over Het Hongerproces, maar met het zoeken naar een rapper kwam de promotie echt mooi op gang.

Nieuwe Ooststellingwerver

Wie wordt rapper tijdens serie voorstellingen?

Appelscha – Een gitarist, singer-songwriters, de Jongens van Outdoor en een zangeres. Zij werken allemaal mee aan de serie voorstellingen van het theaterspektakel Het Hongerproces 1893. De organisatie is zelfs in overleg met een heel orkest om het toneelspel zo krachtig mogelijk over te laten komen. Het enige waar het aan ontbreekt, is een rapper. Wie toont zijn rapkunsten aan het grote publiek?

Inmiddels is de kaartverkoop voor het toneelstuk over de rijke geschiedenis van Ooststellingwerf van start gegaan. ‘De kaarten vliegen de deur uit’, laat Geert Veen weten. Hij is de initiator van het spektakel namens de Historische Vereniging van Appelscha (HVA). De club kreeg tienduizenden euro’s aan subsidie om het geheel tot een goed einde te brengen. ‘Dat zien we aan het aantal bezoekers, nu al. Het is echt boven verwachting. En dat terwijl Het Hongerproces pas in september ten tonele gebracht wordt.’ Het spektakel dat wordt opgevoerd vanwege de honderdste sterfdag van oud politicus Domela Nieuwenhuis wordt vindt plaats op 13, 14 en 15 september.

Regisseur Johan Liest is wekelijks druk aan het oefenen met tientallen acteurs en actrices in alle leeftijdscategorieën. ‘Het wordt allemachtig mooi’, laat hij weten. Ook de technische ploeg van de HVA is decors aan het bouwen en er worden ongeveer 40 – 50 kledingstukken precies op maat gemaakt voor alle spelers. ‘Het verloopt allemaal voorspoedig en ik ben onder de indruk van het talent op het podium.’

Het enige waar Liest nog naar op zoek is is een rapper. Deze persoon vertelt, ondersteund door een zangeres, verhalen uit die tijd. Het duo speelt daarbij in op de emotie van het verhaal. ‘Het toneel en zang wisselen elkaar soms om de minuut af, wat een bijzonder effect geeft.’ Liest zoekt het liefst een rapper uit de regio. ‘We oefenen wekelijks. Het is niet handig wanneer iemand elke week een eind moet rijden.’

Er was even paniek…

Appelscha – Paniek bij de organisatie van theaterspektakel Het Hongerproces van Appelscha 1893. Marcel Moes (40), één van de hoofdrolspelers van het stuk, is enkele dagen voor de eerste opvoering getroffen door een keelontsteking. Hij is zijn stem volledig kwijt. ‘We zitten met onze handen in het haar.’

Moes was maandagavond tijdens de oefenavond aanwezig in openluchttheater De Koele in Appelscha. Het is het theater waar hij zou schitteren voor ongeveer tweeduizend toeschouwers gedurende drie opvoeringen. Het theaterstuk is populair. De kaartjes waren drie weken geleden al uitverkocht.

Een sjaal draagt hij om zijn nek. Zijn telefoon heeft hij in zijn hand, voor als hij vragen van de aanwezigen krijgt. Dan typt hij zinnen in, klikt en schuift wat en laat het apparaatje voor zich spreken. Hij is er al aardig handig in: ‘Het verontrust mij enorm. De vorige keer dat ik dit had, werd het mij vier maanden verboden te praten.’

Zijn stem was daarna één maand goed. ‘Ik ben bang dat het chronisch wordt.’ Beangstigend, helemaal omdat de toneelspeler docent is in het dagelijks leven en hij zijn stem dus veel nodig heeft. Hij kan niet anders dan zich terugtrekken uit het toneelspel.

Hij zou de rol van Domela Nieuwenhuis, de oprichter van wat de PvdA nu is, een dominee, een krachtig spreker, vertolken. Hij oefende er al voor sinds maart. Het is een flinke domper, niet alleen voor hem. De organisatie van het historische theaterstuk beleeft momenteel een ware thriller.

‘Geëmotioneerd belde de regisseur mij op’, zegt Leo de Jong (60), tevens toneelspeler. Hij had de rol van advocaat Pieter Jelles Troelstra op zich genomen, die drie veenarbeiders verdedigt gedurende een rechtszaak.

‘Moes stopte een week geleden vroegtijdig met wat keelklachten. Het leek toen nog mee te vallen. Hij nam wat rust om zijn stem te sparen. Dat het zo erg was, vernam ik toen ik Johan Liest (de regisseur) aan de lijn had’, gaat De Jong verder. ‘Toen hij mij vroeg hem uit de brand te helpen, hoefde ik niet lang na te denken, ik ga de teksten erin stampen, al wordt dat nog een hele uitdaging in twee en een halve dag.’

—————————————————————————————————————————————————

‘Van de totstandkoming van het stuk tot en met de uiteindelijke opvoering‘

Schrijver van Het Hongerproces en lid van de werkgroep Henk Vondeling mocht van zijn werkgever de Nieuwe Ooststellingwerver vervolgens een aantal verhalen vooraf schrijven en daar maakte hij dankbaar gebruik van.

Deel 1: de oefenavond

‘Het voelt vreemd om de PvdA de hemel in te prijzen’

Appelscha – In aanloop naar theaterspektakel Het Hongerproces brengt de Nieuwe Ooststellingwerver een serie verhalen over de totstandkoming van het stuk tot en met de uiteindelijke opvoering. De serie komt wekelijks in de krant totdat de voorstelling plaatsvindt op 13, 14 en 15 september in openluchttheater De Koele in Appelscha. Vandaag deel 1: de oefenavond.

Het leek wel alsof er een voorstelling aan de gang was in het openluchttheater van Appelscha maandag. Zo druk was het er. Er stonden auto’s langs de Bosberg evenals de wereld aan fietsen voor de entree. De spelersgroep van het Hongerproces oefende hun teksten. 44 man waren er aanwezig, veelal zittend op de tribune, wachtend tot ze aan de beurt waren. Soms stonden er wel tien man tegelijk op het toneel. En dan te bedenken dat er nog een keer zoveel personen bij komen, waaronder figuranten en muzikanten.

Finishing Touch

Begin juli zei regisseur Johan Liest tegen alle spelers dat zij aan het eind van de maand allen hun tekst in hun hoofd moesten hebben zitten. Over anderhalve maand vindt de eerste speeldag al plaats. De groep is bezig met de finishing touch. Tijd om de balans eens op te maken.

Wat vooral opviel is dat iedereen praat zoals hij of zij in het dagelijks leven ook praat: Stellingwerfs of Nederlands. Het loopt vloeiend. Sommige spelers zijn al zo op elkaar ingespeeld dat het lijkt alsof ze elkaar niet uit laten praten, zoals ze in gesprek buiten het toneel ook zouden doen. Het maakt het geloofwaardig. Er is één speler bij die erg de aandacht trekt. Het is net alsof Kees van de familie Flodder op de set aanwezig is. Hij wordt, met zijn overdreven Westerse accent, niet voor niets de Hollander genoemd. Het levert veel hilariteit op. Bij de groep acteurs zit geen professional, maar een aantal doet er zeker niet voor onder. Een kijkje vanaf de eerst rij op de tribune richting het publiek laat zien dat de aanwezigen stuk voor stuk gefocust zijn op het toneel. Een goed teken.

Geheugensteuntje

‘Kop erbij, kom op’, slaakt Liest een kreet door het theater. Een speler is zijn tekst kwijt. Hij moet even een geheugensteuntje hebben, maar als hij het eerste woord hoort, kan hij weer door. ‘Volgende week gaat het goed’, zegt Liest. Maar ook als de tekst perfect loopt, grijpt Liest af en toe in. ‘Als burgemeester leun je niet op een tafel, Folkert Eizinga. Het lijkt net alsof je aan de bar hangt’, geeft de regisseur aan. ‘Het moet bombastischer. Je bent tenslotte de burgemeester.’ De spelers luisteren goed. Het verhaal komt daardoor ook veel meer tot zijn recht. ‘Niet naar achteren kijken, spreek tegen het publiek.’ Het is net alsof Liest nooit anders heeft gedaan. ‘Ze kennen de teksten. Het grote bijslijpen is begonnen.’

Het was de afgelopen maanden erg spannend of één van de hoofdrolspelers, Marcel Moes, wel op tijd zou herstellen. Toen zijn keelontsteking oversloeg op zijn stembanden was hij zijn stem volledig kwijt. Maandag was het pas de eerste keer dat hij op het toneel stond. Voor de zekerheid had hij een headset op en stond er een speaker op de bühne. Het is te merken dat Moes een zogenoemd beroepsspreker (docent) is. Iedere aanwezige was onder de indruk van zijn eerste opwachting. Hij heeft dit duidelijk eerder gedaan.

Oppositie

Moes is daarnaast lijsttrekker van StellingwerfPLUS in Ooststellingwerf. ‘Het is om die reden vreemd om de PvdA de hemel in te prijzen. In het verhaal ben ik de oprichter van wat de PvdA nu is, dus ik moet wel. In het dagelijks leven zit de PvdA in ons college en zit ik dus in de oppositie. De drang om het net iets anders te verwoorden is groot, maar ik zal me inhouden’, zegt Moes lachend. Liest: ‘Erg goed Marcel, hoe je het doet. Ik vind het knap. Ik merk dat je je tekst af en toe kwijt bent, maar dat is niet erg zo’n eerste keer. Je improviseert goed.’

Assistent

Twee voorbijgangers merken de luide stemgeluiden op en lopen over het podium. Het stel vindt het interessant en mag even blijven kijken. Aandachtig kijken ze hoe sommige scènes drie keer over gedaan moeten worden en hoe Liest de touwtjes in handen heeft. Moes: ‘Johan had eigenlijk een assistent moeten hebben. Alle randvragen beantwoordt hij ook. Doet hij er zo even bij. Heel netjes.’

Het loopt zeker nog niet vlekkeloos. Daarom stelt de regisseur vanaf half augustus extra oefenavonden in. Vanaf dan wordt er twee keer per week getraind. ‘Het wordt een prachtgeheel.’ Deel twee van deze serie gaat over: de muziek.

Deel 2: de muziek

‘Nummer past zo in de top 40’

Appelscha – In aanloop naar theaterspektakel Het Hongerproces op 13, 14 en 15 september in openluchttheater De Koele brengt de Nieuwe Ooststellingwerver een serie verhalen over de totstandkoming van het stuk tot en met de uiteindelijke opvoering. Vandaag deel 2: de muziek.

Het is belangrijk dat de liederen zorgvuldig worden uitgekozen. Dat was de opdracht die schrijver Henk Vondeling kreeg van Geert Veen en Carol Klok. Zij zijn de aandragers van het onderwerp: Het Hongerproces. Ze hadden een toneelstuk voor ogen dat het leven van zo’n 125 jaar geleden goed weergeeft, voorzien van krachtige muziek. Vondeling had een flinke klus te klaren. Muzikant is hij namelijk allerminst en aan noten lezen waagt hij zich ook niet aan. Twee oude songs kreeg hij aangedragen van Veen en Klok. Dat was mooi, die konden gedurende het schrijfproces in het verhaal gevlochten worden. Er moest echter meer muziek in. Het stuk moet gaan leven. De muziek kan de emotie van de verhaallijnen versterken. En zo geschiedde.

Het hele stuk wordt voorzien van live muziek. Daarvoor contracteerde regisseur Johan Liest een driekoppige band die onder leiding staat van Martin van den Hurk. Zelf speelt hij keyboard. Jan van de Belt is de drummer en Klaas de Groot speelt gitaar. Vondeling beschreef welke muziek waar paste en schreef zelf ook een nummer. Liest stemde dit af met de band. Hier en daar goten zij er een eigen sausje overheen en werden Kor en Anna Span aangetrokken om nog twee songs te schrijven. De ene keer worden nummers gezongen door één van de hoofdrolspelers, de andere keer door alle acteurs en er wordt zelfs een stukje gerapt of beter: poëtisch verteld op een beat die de drummer aangeeft.

Kor Span begint te spelen. Als actrice Mireille Jonkers en Anna Span beginnen te zingen, is iedereen stil. Het tovert een glimlach op het gezicht van de ongeveer dertig aanwezigen als het drietal het nummer voor een tweede en zelfs voor een derde keer ten gehore brengt. ‘Dit nummer past zo in de top 40’, zegt één van de aanwezigen. Het is niets overdreven. De sound is perfect, de tekst past precies. En uitermate geschikt voor het theaterstuk bovendien. Dit blijft hangen.

Het Hongerproces is voorzien van een flinke partij muzikanten, zangers en zangeressen. Dat is wel duidelijk. Geert Veen verklapt: ‘Er doet naast de zangeressen, band en singer-songwriter, een koor mee, een rapper en een orkest. Sommigen oefenen op eigen tijdstippen, maar vanaf 19 augustus komt alles bij elkaar. Liest: ‘Dan leren de zangers en zangeressen ook wat ze wanneer moeten doen. Het wordt fantastisch.’

Tijdens de oefenavond was één persoon niet aanwezig. Dat was de rapper. Hij liet niets van zich horen, maar: is dat niet rapper eigen? De organisatie heeft daarover nauw overleg gevoerd en besloot tijdens de avond afscheid te nemen van de persoon die was gevraagd poëtisch te vertellen over de armoede in 1893. Er is iemand anders voor gevraagd, die momenteel de teksten aan het bestuderen is.

Deel 3: de promotie

‘Zelfs landelijke media pakt Het Hongerproces op’

Appelscha – In aanloop naar theaterspektakel Het Hongerproces op 13, 14 en 15 september in openluchttheater De Koele brengt de Nieuwe Ooststellingwerver een serie verhalen over de totstandkoming van het stuk tot en met de uiteindelijke opvoering. Vandaag deel 3: de promotie.

Wie heeft ze nog niet gezien? De in het oog springende, rode borden en spandoeken met daarop een groot hoofd van Domela Nieuwenhuis en silhouetten van protestmakers daaronder. Het zet aan tot nadenken. Vrijdag verspreidde de werkgroep ze door de hele gemeente.

‘Zo, dat was nummer één’, zegt Geert Veen. Aan de brug bij Hulst in Appelscha is een groot spandoek bevestigd. ‘Deze is niet te missen.’ Het motregent wat. De werkgroep springt daarom snel in de auto om de andere borden door de hele gemeente te plaatsen. In groepjes van twee rijden zij rond, op zoek naar de beste plekjes. ‘In alle dorpen moet wel minstens één hangen, in de grotere dorpen wat meer, lijkt mij’, zegt Freek Dijkstra. De groep gaat, bewapend met tie-rips op pad. Het plaatsen van de borden is slechts een klein onderdeel van het hele promotieplan.

Toen de werkgroep het script in handen had, de regisseur aangetrokken had en de spelersgroep zo goed als compleet was, bedachten zij allerlei promotiemogelijkheden. Het logo was allereerst belangrijk. Die werd vormgegeven. Daarna werden plaatjes via de socials gedeeld. Een site werd gelanceerd en al vrij snel kregen de Nieuwe Ooststellingwerver en de Leeuwarder Courant lucht van het openluchtspel. Interviews werden afgenomen. Grote verhalen verschenen in de media.

Scène

Het opnemen van een promotiefilm van anderhalve minuut viel ook in de smaak. Die is diverse malen gedeeld en werd door duizenden mensen online bekeken. RTV Drenthe en Omrop Fryslân zochten contact. Interviews voor uitzending zijn inmiddels gepland. ‘Omrop Fryslân nam zelfs een nieuwsuitzending op, speciaal als scène voor tijdens het theaterstuk’, verklapt regisseur Johan Liest. Hij stapt zijn auto uit in Oldeberkoop, het cultuurdorp van de gemeente. ‘Dit is een perfecte plek. Op de kunstroute Open Stal komen de wereld aan kunst- en cultuurliefhebbers af.’ In de dorpskern plaatst hij één van de borden. ‘Dit moet helemaal goed komen.’ Even later vindt hij aan de N351 een geschikte plek. ‘Op de rotonde, daar rijden de auto’s wat langzamer en kunnen voorbijgangers beter lezen wat er op staat.’ Naast deze borden wapperen ook her en der Hongerprocesvlaggen. Het theaterstuk staat daarnaast in een rijtje kanshebbers voor een Gouden Gurbe, de prijs voor het beste openluchtspel van Friesland.

Verkoop

Geloof het of niet. Na diverse malen op Odrie te zijn geweest, krijgt Het Hongerproces op 6 september wederom publiciteit in Noarderwyn Live van Omrop Fryslân. Zelfs de landelijke pers publiceerde over het theaterstuk. Dagblad Trouw schreef op de cultuurpagina van de krant uitgebreid over Het Hongerproces. Het resulteerde in goede verkoopresultaten tot nu toe. Het Hongerproces lijkt uitverkocht te raken al voordat de eerste gast het openluchttheater betreedt.

Op de theaterspektakel sandwichborden staat tevens de site www.hongerproces.nl vermeld, zodat iedereen die nieuwsgierig is geworden, kan lezen waar het verhaal over gaat. Over promotie gesproken: tickets kunnen daar eveneens besteld worden.

Deel 4: de decors

‘We bouwen een boomhut voor het theaterstuk’

Appelscha – In aanloop naar theaterspektakel Het Hongerproces op 13, 14 en 15 september in openluchttheater De Koele brengt de Nieuwe Ooststellingwerver een serie verhalen over de totstandkoming van het stuk tot en met de uiteindelijke opvoering. Vandaag deel 4: de decors.

Ondanks het perfecte bosdecor in openluchttheater De Koele, zijn er nog heel wat decorstukken nodig tijdens het theaterspektakel. de toeschouwer wordt meegenomen naar allerlei plekken: naar het veen waar veenarbeiders zwoegen om de kost te verdienen, het Appelscha van 1893, naar de armenvoogd en ondermeer de gevangenis. De technische dienst van de Historische Vereniging Appelscha (HVA) heeft de taak op zich genomen om op maat gemaakte decorstukken te maken voor het theaterspektakel. Ze maken het met z’n achten en hebben allemaal hun eigen specialiteit. De werkgroep van het theaterspektakel bedacht dat het bouwen vereenvoudigd kon worden door het huren van een groot beeldscherm. Daarop worden foto’s en video’s getoond tijdens de theateravonden. Door simpelweg een foto te tonen van een rechtszaal, weet de toeschouwer meteen waar het verhaal zich afspeelt. Er zijn diverse scenes te zien op het toneel die verder gaan op het beeldscherm en andersom. Om het megascherm altijd zichtbaar te houden is het voor de technische dienst een uitdaging andere grote decorstukken elders neer te zetten.

‘Het podium is groot, maar alles past er lang niet op’ zegt Appie Bruinsma van de technische dienst. Het decor wordt daarom tot in het bos gebouwd.
‘Zo is er bijvoorbeeld het huis van de veenbaas, die aan de zijkant gebouwd wordt’ vertelt Bruinsma. ‘En een boomhut komt schuin naast het podium op 5 meter hoogte. ‘De mannen zijn hem momenteel aan het bouwen. Op deze manier wordt het openluchttheater optimaal benut en wordt het podium een stuk groter. ‘Overal gebeurt wat’ Liekele Stoker is ook één van hen. ‘Normaal bouwde ik vooral woningen en interieurs, permanente dingen dus. Dit is anders Sommige decorstukken moeten verplaatsbaar zijn, heel uitbundig of alleen dienen als versiersel, wel heel afwisselend werk’, De ploeg mag gebruik maken van de werkplaats van Bouwbedrijf Doornenbal in Appelscha. Als de decorstukken in elkaar zitten, krijgen ze een likje verf van Jan Wolters. Met de andere bouwers: Johan Klunder, Fedde van den Berg, Lammert Veen, Jan van de Boer en Jan Bruinsma regelen ze alles tot in de puntjes. Er komen gordijnen achter het podium en het liefdesnest wordt gecamoufleerd.

De jongens van Outdoor verlenen assistentie om iets heel spectaculairs te realiseren. Stoker ‘Het Hongerproces komt dichterbij, we gaan de aankomende weken volop bezig met de bouw. ‘De HVA heeft expres geen optredens meer in De Koele gepland, zodat de technische dienst zich kan uitleven. Er zijn in de voorverkoop alleen nog kaarten beschikbaar voor zaterdag en zondag.

Deel 5: de toneelspelers

‘Ik dacht, dit past echt bij mij’

In aanloop naar theaterspektakel Het Hongerproces op 13, 14 en 15 september in openluchttheater De Koele brengt de Nieuwe Ooststellingwerver een serie verhalen over de totstandkoming van het stuk tot en met de uiteindelijke opvoering. Vandaag deel 5: de toneelspelers.

Appelscha – ‘Ze zien toch zelf ook wel dat het zo niet langer kan?’ Gerben Akkerman slaakt een diepe zucht. Hij speelt veenarbeider Wolter Timmer in het theaterstuk en overlegt met andere veenarbeiders over hoe het nu verder moet met ze. Ze verdienen te weinig en hebben zelfs geen geld voor brood. Aardappelen eten ze in de vroege ochtend, ’s middags en ’s avonds weer. Ze zijn het beu en komen in opstand.

In de pauze komt Akkerman op adem met een bak koffie. ‘Het is een geweldig stuk. Ik vind het erg mooi om te spelen, met name omdat het zich letterlijk in deze omgeving afspeelt’, zegt hij met een glimlach. Gerben woont zijn hele leven al in Ooststellingwerf en speelt jaarlijks in een toneelstuk. ‘Ik had me nooit echt in de geschiedenis van de omgeving verdiept, maar ik weet er nu alles van. Wat zich hier allemaal wel niet heeft afgespeeld is indrukwekkend.’ Er waren diverse rollen. De regisseur liet de spelers het verhaal eerst lezen, waarna zij zelf een voorkeur voor een rol mochten opgeven. ‘Deze rol past uitstekend bij mij.’ Een tikkeltje baldadig, maar ook zeker rechtvaardig. ‘Het is geweldig.’

Gijs Wesselo is ook arbeider in Het Hongerproces. ‘Ik speel graag toneel. Toen ik in groep 8 zat op een basisschool in Oosterwolde, was Marcel Moes mijn leraar. Hij heeft mij enthousiast gemaakt voor het toneel. Na de musical van groep 8 ben ik blijven toneelspelen.’ Het was Moes die Wesselo voor deze rol tipte. Wesselo is in het stuk kreupel, maar moet doorwerken. Anders verhongert hij. ‘Ik vind het een erg leuke rol. Het is een uitlaatklep voor mij. Ik kan me hier goed in uitleven.’

‘Ik ben ontzettend blij dat het stuk nog een keer wordt opgevoerd’, zegt Kees van der Veen. Hij speelde in 1946 mee in het toneelstuk Het Hongerproces als 12-jarige jongen. Door de jaren heen is het script zoek geraakt. Het is nu, 73 jaar later, compleet herschreven. ‘Het heeft destijds veel indruk op mij gemaakt. We waren met minstens zoveel toneelspelers als nu. Mijn hele familie deed mee.’ Hij speelde Lubbert, de zoon van veenarbeider Klaas de Jong. ‘Het was een kleine rol.’ Maar dat maakt het niet minder bijzonder dat Van der Veen nu weer op de planken staat. ‘Ik ben helemaal geen toneelspeler, maar toen ze mij vroegen, zei ik meteen: ja. Dit verhaal moet verteld blijven worden, zodat iedereen weet waar we vandaan komen.’

Er doen tientallen acteurs mee: heel jonge, jonge tot oude en heel oude. Een afspiegeling van de samenleving. Wie dit bijzonder stukje historie wil aanschouwen, doet er goed aan snel een kaartje aan te schaffen. Alle kaarten waren al uitverkocht, maar er zijn nog extra kaarten beschikbaar gesteld. Na de repetities vertrekt Gerben Akkerman op zijn fiets in de kledij die hij ook op het podium draagt. ‘Ik word regelmatig nagekeken’, zegt hij lachend. ‘Ach, ik maak ze alvast warm voor het theaterstuk.’

Deel 6: de scholen

‘Wij vinden dat de leerlingen dit moeten weten’

Appelscha – In aanloop naar theaterspektakel Het Hongerproces op 13, 14 en 15 september in openluchttheater De Koele brengt de Nieuwe Ooststellingwerver een serie verhalen over de totstandkoming van het stuk tot en met de uiteindelijke opvoering. Vandaag deel 6: de scholen.

Alle basisscholen in Oost- en Weststellingwerf krijgen de kans om met groep acht af te reizen naar openluchttheater De Koele in Appelscha om Het Hongerproces gratis bij te wonen.

De leerlingen komen niet op de reguliere speeldata, maar de avond ervoor, op 12 september. ‘Zie het als een try-out’, zegt Freek Dijkstra van de werkgroep van het theaterspektakel. ‘Op die manier kunnen wij alles finetunen voor de daadwerkelijke opvoeringen. Het is voor de spelers handig om alles nog eens goed te oefenen, zodat alles draait zoals het moet.’ Geert Veen van de werkgroep: ‘Wij vonden meteen dat de jeugd hierover ook van op de hoogte moet worden gebracht. Daarom hebben wij speciaal voor deze doelgroep een speelavond ingelast. Wij bieden alle scholen deze mogelijkheid.’

De scholen zijn blij met de uitnodiging. ‘Wij komen met de hele klas’, zegt Geert Bontekoe, leraar van groep 8 van obs De Riemsloot. ‘Wij vinden het belangrijk dat de leerlingen meekrijgen wat er in de omgeving is gebeurd en waar we vandaan komen.’ De klas bestaat uit dertig leerlingen en die gaan allemaal mee. ‘Het is goed om ze wat bij te brengen over de cultuur en historie van de regio. Het is extra mooi meegenomen dat het stuk zich in Appelscha afspeelt. Dit verhaal moet in stand gehouden worden.’ Bontekoe geeft toe: ‘Ik vind het zelf ook wel erg interessant en ga graag kijken.’ Afgelopen schooljaar besteedde de school aandacht aan de Koloniën van Weldadigheid, die toen 150 jaar bestond en de leerlingen hebben stenen gevormd die vervolgens in de steenoven in Vledder werden gebakken. De schoolmeester gaat ook nog een les besteden aan Het Hongerproces. ‘Het kan niet zo zijn dat we er naartoe gaan, zonder dat de kinderen weten waar het over gaat. We bereiden ze zeker voor met een les.’

Cbs De Mandebrink is ook aanwezig bij Het Hongerproces. ‘Bij ons bestaat groep acht uit tien personen. Wij lichten ze in en de kinderen kunnen er dan naartoe op eigen gelegenheid’, zegt schooldirecteur Vera te Winkel. ‘We vinden het goed om dit stukje cultuur mee te geven aan de kinderen. We hebben alleen na de zomervakantie iets te weinig tijd om er aandacht aan te besteden in de klas.’

Er zijn nog diverse scholen die hebben aangegeven te komen kijken bij het theaterstuk. Scholen uit Oost- en Weststellingwerf die zich nog willen aanmelden, kunnen dat doen via g.veen412@kpnmail.nl. Naast dat de kinderen kunnen kijken, spelen er ook diverse leeftijdsgenoten mee aan het stuk, die doen alsof ze in het jaar 1893 leven. ‘Onderschat ze niet. Er zitten wat talentjes bij.’

‘Theaterstuk Het Hongerproces vrijdag en zaterdag uitverkocht’

Appelscha – Luid gejuich klonk woensdagavond in openluchttheater De Koele in Appelscha. Tijdens de repetities van Het Hongerproces werd duidelijk dat niet alleen de vrijdag 13, maar ook zaterdag 14 september uitverkocht is.

‘Ongelofelijk’, zegt Freek Dijkstra, bestuurslid van de Historische Vereniging van Appelscha (HVA). De vereniging is ontzettend blij dat het theaterspektakel zo aanslaat. ‘We denken erover om extra plaatsen te creëren tijdens de voorstellingen. Deze tickets verkopen we dan eventueel aan de deur.’ Hoeveel extra kaarten er beschikbaar komen, wordt geïnventariseerd.

Het Hongerproces speelt zich af in 1892 en 1893 in Appelscha. Slechte arbeidsomstandigheden zorgen ervoor dat veenarbeiders voor ongeveer 7 cent per uur de hele dag krom liggen, van zonsopgang tot zonsondergang. Het verhaal laat zien hoe de werkers de wanhoop nabij zijn en niet gehoord worden door de overheid. Nederlanders sterven de hongerdood omdat er simpelweg geen geld is om eten te kopen. Domela Nieuwenhuis staat op voor de armen en komt langs om te speechen en om mensen aan te moedigen voor zichzelf op te komen. Hij strijdt voor betere rechten. Een veenopstand die daarop volgt wordt echter keihard afgestraft door de niet bepaald geliefde veldwachter. Het stuk is gebaseerd op een waargebeurd verhaal.

Deel 7: we gaan beginnen

‘Het wordt stukken mooier dan verwacht’

Appelscha – In aanloop naar theaterspektakel Het Hongerproces op 13, 14 en 15 september in openluchttheater De Koele brengt de Nieuwe Ooststellingwerver een serie verhalen over de totstandkoming van het stuk tot en met de uiteindelijke opvoering. Vandaag deel 7: we gaan beginnen.

De kaartjes zijn al weken uitverkocht. De spanningen lopen op. Komt het allemaal goed met het licht, het megabeeldscherm midden op het podium en kent iedereen zijn tekst? Initiator Geert Veen geeft het verlossende antwoord: ‘Het wordt stukken mooier dan verwacht.’

Veen kreeg het idee om Het Hongerproces op te voeren al in 2010. Toen schreeft collegavrijwilliger voor de Historische Vereniging van Appelscha (HVA), Carol Klok er een verhaal over in De Zoolstede, het clubblad van de HVA. ‘Het idee dwaalde door mijn hoofd tot 2015. Toen besloten Carol en ik in actie te komen.’ Het script van het stuk dat in 1946 opgevoerd werd, was echter zoek en die werd ook niet gevonden. Er werd gezocht in historisch archief Tresoar, waar alleen processtukken werden gevonden. Ook werd de VARA geraadpleegd. Het kon wel eens zijn dat de schrijver van het stuk in 1946, Tinus Veenstra, het opgestuurd had naar de omroep. ‘De zoektocht ging zelfs zover dat iemand in de archieven van Brussel ploos. Het lag nergens.’

Veen en Klok wilden het laten herschrijven, zodat het stuk alsnog opgevoerd kon worden. ‘We dachten aan een verhaal over de rechtszaak zelf, niet meer, niet minder’, gaat Veen verder. ‘Ik denk dat de schrijver van het stuk van toen ook alleen dat gegeven op het podium bracht. Domela Nieuwenhuis, een liefdesverhaal, een gemene veldwachter? Daar hadden wij helemaal niet aan gedacht.’ Journalist Henk Vondeling herschreef het stuk en gedurende het oefenen perfectioneerde regisseur Johan Liest het. ‘Er komen natuurlijk altijd dingen op je pad die beter uitkomen. Er is namelijk ook een jongen bij die een licht Amsterdams accent heeft. Het maakt het geheel luchtig op veel momenten en mooi. Mooier dan ik ooit had durven dromen’, zegt Veen, die in eerste instantie één voorstelling met vierhonderd toeschouwers in gedachten had. Nu komen er zo’n tweeduizend. ‘Geweldig.’

Regisseur Liest: ‘Ik ben hartstikke tevreden. Iedereen is uiterst gemotiveerd en doet het hartstikke goed. Het is erg mooi om dit te mogen doen.’ Tijdens de voorstelling zijn er veel verrassingselementen en Liest juicht improvisatie toe. ‘Als je een keer iets niet weet, verzin je er iets bij. Iedereen spreekt in zijn of haar eigen taal. Dat wil zeggen: in het Fries, Stellingwerfs, Hollands of Nederlands. Alles komt voorbij, precies zoals onze samenleving eruit ziet. Ook heb ik de acteurs laten kiezen welke rol hun voorkeur had. Het komt allemaal goed.’ Ook de rol van Leo de Jong, die Domela Nieuwenhuis speelt. De originele speler viel wegens stemproblemen uit, drie dagen voor de eerste uitvoering. Een horror-scenario, maar Liest heeft iedereen zo weten te motiveren dat er achter de schermen hard gewerkt wordt. Het schijnt zelfs zo te zijn dat het kan dat niemand wat van de vervanging merkt. Vanavond is de eerste try out, morgen is de première van Het Hongerproces. ‘We gaan beginnen.’

‘Extra kaarten vrijgekomen voor Het Hongerproces’

Appelscha – Mensen die net te laat waren om een kaartje te bemachtigen voor theaterspektakel Het Hongerproces, hoeven niet lang te treuren. Er zijn 100 kaarten per dag extra beschikbaar gekomen. Ook deze kaarten vliegen alweer over de toonbank.

‘Het is onvoorstelbaar’, zegt Geert Veen van de organisatie. ‘We zijn dolblij met de populariteit.’ Het bestuur van de Historische Vereniging  van Appelscha (HVA) zette zich in om iedereen de kans te geven bij het theaterspektakel te zijn. ‘We willen niemand teleurstellen. Iedereen die er naartoe wil, moet er naartoe kunnen’, laat het bestuur weten. Vanwege het grote aantal spelers en de organisatie en huur van materiaal die erbij komt kijken, is het onmogelijk om een extra opvoering te plannen.

Kaarten voor Het Hongerproces zijn beschikbaar voor 13, 14 en 15 september en kunnen verkregen worden via: www.hongerproces.nl.

Het Hongerproces speelt zich af in 1892 en 1893 in Appelscha. Slechte arbeidsomstandigheden zorgen ervoor dat veenarbeiders voor ongeveer 7 cent per uur de hele dag krom liggen, van zonsopgang tot zonsondergang. Het verhaal laat zien hoe de werkers de wanhoop nabij zijn en niet gehoord worden door de overheid. Nederlanders sterven de hongerdood omdat er simpelweg geen geld is om eten te kopen. Domela Nieuwenhuis staat op voor de armen en komt langs om te speechen en om mensen aan te moedigen voor zichzelf op te komen. Hij strijdt voor betere rechten. Een veenopstand die daarop volgt wordt echter keihard afgestraft door de niet bepaald geliefde veldwachter. Het stuk is gebaseerd op een waargebeurd verhaal.

De recensies

Leeuwarder Courant

Broodoproer met mankementen in Appelscha

In 1946 schreef socialist-anarchist Tinus Veenstra een toneelstuk over een broodoproer dat eind negentiende eeuw in Appelscha plaatsvond. Helaas raakte Veenstra het stuk na de eenmalige opvoering kwijt en is het tot op heden niet teruggevonden.

Initiator Geert Veen besloot het verhaal nieuw leven in te blazen en benaderde journalist Henk Vondeling om het script van het Hongerproces te schrijven.

Het Hongerproces geeft de toeschouwer een kijkje in de erbarmelijke leefomstandigheden van de veenarbeiders anno 1893. De scènes, deels gesproken in dialect, schetsen een beeld van armoede en uitbuiting. Socialist Ferdinand Domela Nieuwenhuis roept de arbeiders op om van zich te laten horen, wat resulteert in een oproer, waarmee de veenarbeiders broodbonnen willen afdwingen bij de armenvoogd. Als gevolg hiervan worden drie arbeiders opgepakt en veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf.

Hoewel de inhoud van het stuk interessant genoeg is, laat de uitvoering van het Hongerproces helaas te wensen over. Eén technisch mankement kan men nog wel door de vingers zien, maar er worden tijdens de première te veel schoonheidsfoutjes gemaakt.

Nu heeft de ploeg het ook niet gemakkelijk gehad met het uitvallen van de oorspronkelijke hoofdrolspeler (Marcel Moes) vanwege aanhoudende keelontsteking. Het moet gezegd worden dat zijn vervanger Leo de Jong zich goed staande weet te houden en erin slaagt het verhaal van Nieuwenhuis op overtuigende wijze voor het voetlicht te brengen.

De muzikale intermezzo’s zijn aardig ter afwisseling van het spel, maar ook daarvan is de uitvoering spijtig genoeg vaker niet dan wel zuiver. De zwart-wit filmfragmenten die gebruikt worden, hebben daarentegen zeker meerwaarde voor de sfeer van het stuk, al zijn ze wellicht iets aan de lange kant.

De emotie van het verhaal is het meest voelbaar op het moment dat de arbeiders in opstand komen tegen het gezag. Maar de toeschouwer moet over het algemeen te veel door de ruis heen kijken om daadwerkelijk mee te kunnen leven met dit historische verhaal van Openluchtspel Appelscha.

Marit de Weerd

Juryrapport Gouden Gurbe

Appelscha doet voor het eerst mee aan de Gouden Gurbes, maar heeft één van de oudste openluchttheaters van Friesland.

In het grote maar knusse bostheater De Koele voert een grote ploeg spelers, figuranten en muzikanten het stuk Hongerproces op, over de geschiedenis van veenarbeiders, maatschappelijke misstanden en armoede.  Het is de streek waar de voormannen van de arbeidersbeweging Domela Nieuwenhuis en Pieter Jelles Troelstra naam maakten.

Maar het stuk heeft zelf eigenlijk ook een bijzondere geschiedenis: voor het eerst opgevoerd in 1946 is het script ergens in de afgelopen decennia weggeraakt.
Op basis van de rol bezetting die later weer is gevonden, heeft Henk Vondeling een nieuw Hongerproces geschreven.

Het is anders dan de versie van ’46. Want ook de moderne tijd  van mobiele telefoons, rappers en flatscreens zijn het Hongerproces binnengeslopen.

De streekgeschiedenis van de turfstekers zit vandaag de dag nog in het DNA van de bevolking, gezien de stampvolle tribunes bij de drie voorstellingen.
Muisstil en heel geconcentreerd volgt het publiek hoe in 1893 drie veenarbeiders in de gevangenis terecht komen, omdat ze protesteerden tegen de armoede en honger, waarin zij en hun huishoudingen leven moesten in Appelscha en omstreken.

Met veel passie brengt de spelersploeg het Hongerproces voor het voetlicht en dat terwijl de hoofdrolspeler Marcel Moes vanwege keelklachten in de laatste week voor de première nog vervangen moest worden door Leo de Jong.
Als Domela Nieuwenhuis was hij de verteller in het stuk.

Hij sloeg  zich er goed doorheen, maar de kijker kon verder niet veel chocola maken van zijn rol. Met name de continu wisselende perspectieven van waaruit Domela ons moest meenemen, zorgden er niet voor dat hij verbindend was, maar meer verwarrend.

Hij schakelde haast per zin tussen de toen-en de nu tijd en daar doorheen ook nog eens tussen zijn rol als ceremoniemeester, (waarin hij nog eens een applaus vroeg voor vier zangeressen of voor de bode, die vroeger in 1946 ook meespeelde)

De aankleding (decor en kleding) is een mengeling van oud en modern. Dat geldt ook voor de verhaallijnen. Met name in de zangnummers is gekozen voor deze tijd.  Het lijkt er wat bijgescheurd, alsof de regisseur ook graag een jonger publiek wil aanspreken. Maar het draagt niet bij aan de opbouw van het stuk en het drama waar het uiteindelijk heen moet.

De rap van Herman Brood met een Nina Hagen, die “daar moet brood in” roept, is wat dat betreft wel wat een dieptepunt.

En dat geldt ook voor de openingsscène, waarin vier veenarbeiders in stil spel tien minuten lang turf afvoeren. Met een theater spektakel moet je er eigenlijk meteen staan en de aandacht van je publiek pakken.

Ook de filmpjes op een groot scherm-hoe leuk ook gemaakt-haalden wel wat het tempo eruit. Verder waren de wachtende acteurs in de coulissen heel erg zichtbaar en de souffleuse heel goed te horen voor het publiek.

In positieve zin vielen de scenes met de zoon van de veenbaas en dochter Anneke van een van de veroordeelden op. Die pakten het best uit.

Ook de jonge acteur die de rol van Pieter Jelles Troelstra voor zijn rekening neemt, viel in positieve zin op. Mooi naturel en overtuigend gespeeld.

Het verhaal krijgt uiteindelijk niet het dramatische slot dat het verdient.
De rechtbank scene is mooi gezet in zijn mise-en-scene, maar de rechter zet een nogal kluchtige stem op, waardoor deze historische rechterlijke dwaling (de kern waar het stuk om draait) eigenlijk een wat onbevredigend slot krijgt.

Al met al ontbreekt het in Appelscha aan een duidelijk concept
Het vliegt eigenlijk alle kanten op. In tijd, in vorm, in genre en in niveau.

Er valt nog aardig wat te verbeteren, maar het mooie is, dat Appelscha leuke jonge spelers heeft waar muziek in zit, een hele hoop energie en gemeenschapszin om zo’n theaterstuk van de grond te krijgen en misschien wel in het mooiste openluchttheater van Friesland. Wat dat betreft ligt een mooie toekomst open voor Appelscha in de openluchtspelwereld.

Recensie Friesch Dagblad

Charmerend ‘Hongerproces’ schetst sociale geschiedenis

We maken een duik in de sociale geschiedenis in de Friese Zuidoosthoek met het charmerende ‘iepenloftspul Hongerproces Appelscha 1893’
De inspiratie voor de uitverkochte voorstelling die dit weekend drie keer te zien was, is het gelijknamige toneelstuk van socialist-anarchist Tinus Veenstra uit 1946.
Omdat de met de hand geschreven teksten van het oorspronkelijke stuk niet meer bestaan, maakten auteur Henk Vondeling en regisseur Johan Liest een reconstructie met hier en daar een knipoog naar het heden.

De voorstelling wordt een theaterspektakel genoemd. Hoewel het een gevarieerde voorstelling is met muziek, zang, rap en massa scènes wordt dat spektakel niet helemaal waard gemaakt. Met wat meer puntjes op de i was dat wellicht beter uit de verf gekomen. Grootste spektakel is het neerdalen van Ferdinand Domela Nieuwenhuis als engel uit de hemel. Om, honderd jaar na zijn sterven en gewapend met een IPhone, de hoofdrolspelers te inspireren tot oproer en om als verteller op te treden.

Theater De Koele, midden in het bos, is een prachtige plek, maar biedt beperkte mogelijkheden voor decor, al hangt er wel een mooi liefdesnest in de bomen.
Het verder sobere decor bestaat vooral uit een groot videoscherm achter de spelers dat ons van veenhut naar rechtbank en van bospad naar gevangenis brengt.
Met als hoogtepunt de vermakelijke fietstocht van de oproerleiders naar de burgemeester.

Na een zo te zien vertraagde valse start mist de voorstelling vrijdag vooral tempo.
Uitzondering daarop is het spel van Mireille Jonkers in de enthousiaste vertolking van Anneke, dochter van een veenarbeider. Zonder te weten wie Jan is, bloeit de liefde op tussen haar en Jan (Joey Gorter) de zoon van de veenbaas. Een onmogelijke liefde dus.

Aanleiding van het in 1893 gehouden Hongerproces was een broodoproer in Appelscha. We zien hoe armoede en honger, de behandeling door de veenbazen en niet te vergeten inspiratie door Domela Nieuwenhuis, tot het broodoproer leidt.
De arbeiders staan zo dreigend tegenover armenvoogd Andries van Rozen en veldwachter Bijl, dat de laatste besluit de geëiste broodbonnen maar te geven.
De drie oproerleiders worden vervolgens bij de burgemeester uitgenodigd, in de veronderstelling dat die achter hun actie staat. Maar het is een list, de burgemeester laat de mannen gevangen nemen.

In de rechtszaak die volgt, dikt de veldwachter de oproer nog eens lekker aan.
De mannen gaan twaalf maanden de cel in. Als ze weer vrij komen, worden ze als helden binnen gehaald. En zo vormt het slotakkoord van deze voorstelling een heuse socialistische parade. En dat spreekt 126 jaar later zichtbaar nog altijd aan in Appelscha.

Jelte Albeda

Tot slot

Het Hongerproces, het theaterspektakel dat op 12, 13 en 14 september 2019, werd opgevoerd in openluchttheater De Koele, is uitgebracht op USB-stick. De opnames zijn hier te bestellen.

Op de stick staan naast de complete opname van de voorstelling ook de trailer, diverse vooraf opgenomen filmpjes en de namen van alle medewerkers aan het theaterspektakel. Het geheel is gefilmd en gemonteerd door Wim Oosterloo.